تفاوت مسئولیت مدنی و کیفری در شرکت چیست

در حقوق ایران، **مسئولیت مدنی** و **مسئولیت کیفری** در شرکت‌ها از جنبه‌های مختلفی با یکدیگر تفاوت دارند. این تفاوت‌ها در مبانی، اهداف، آثار و نحوه پیگیری قابل بررسی است. در زیر به تفاوت‌های اصلی این دو نوع مسئولیت در شرکت‌ها اشاره می‌شود:

---

### **۱. مبنا و ماهیت**
- **مسئولیت مدنی**:
- مبتنی بر **خسارت وارد شده به اشخاص ثالث** (مانند سهامداران، بستانکاران، مشتریان یا عموم) ناشی از اقدامات یا تصمیمات شرکت یا مدیران آن است.
- هدف آن **جبران خسارت** و بازگرداندن وضعیت زیان‌دیده به حالت قبل از وقوع ضرر است.
- معمولاً ناشی از **تخلف از تعهدات قراردادی** (مسئولیت قراردادی) یا **اقدامات غیرقانونی** (مسئولیت غیرقراردادی یا قهری) است.
- مثال: اگر شرکتی به دلیل تولید محصول معیوب، خسارتی به مصرف‌کننده وارد کند، مسئولیت مدنی دارد.

- **مسئولیت کیفری**:
- مبتنی بر **ارتکاب جرم** توسط شرکت یا مدیران آن است که در قوانین کیفری (مانند قانون مجازات اسلامی یا قوانین خاص مانند قانون تجارت) جرم‌انگاری شده باشد.
- هدف آن **مجازات و تنبیه** متخلف است، نه جبران خسارت.
- مثال: اگر شرکتی در گزارش‌های مالی خود تقلب کند (جرم کلاهبرداری یا جعل)، مسئولیت کیفری خواهد داشت.

---

### **۲. موضوع و مصادیق**
- **مسئولیت مدنی**:
- شامل مواردی مانند:
- عدم پرداخت بدهی‌ها به بستانکاران.
- خسارت ناشی از محصولات معیوب یا خدمات نادرست.
- تخلف از تعهدات قراردادی (مانند عدم تحویل کالا).
- مسئولیت مدیران در قبال سهامداران (مثلاً در صورت تصمیمات غیرموجه که منجر به زیان شود).

- **مسئولیت کیفری**:
- شامل جرایمی مانند:
- **جرایم مالی** (کلاهبرداری، اختلاس، پنهان‌کاری مالی).
- **جرایم مربوط به اسناد تجاری** (چک بلامحل، جعل اسناد).
- **جرایم محیط‌زیستی** (آلودگی غیرمجاز).
- **جرایم کارگری** (عدم پرداخت حقوق یا بیمه کارکنان).
- **جرایم مربوط به رقابت** (رشوه، تبانی در مناقصات).

---

### **۳. طرفین مسئول**
- **مسئولیت مدنی**:
- معمولاً **شرکت** به عنوان یک شخص حقوقی مسئول است، اما در برخی موارد **مدیران یا اعضای هیئت مدیره** نیز ممکن است به صورت شخصی مسئول شناخته شوند (مثلاً در صورت تخلف از وظایف قانونی).
- مثال: اگر شرکتی به دلیل عدم رعایت استانداردها خسارتی وارد کند، شرکت باید جبران کند.

- **مسئولیت کیفری**:
- در حقوق ایران، **شرکت‌ها** به عنوان شخص حقوقی می‌توانند مسئولیت کیفری داشته باشند (ماده ۱۴۳ قانون مجازات اسلامی).
- علاوه بر شرکت، **مدیران، اعضای هیئت مدیره یا کارکنان** نیز ممکن است به صورت فردی مسئول شناخته شوند (مثلاً در جرایم مالی).
- مثال: اگر شرکتی در گزارش‌های مالی خود تقلب کند، هم شرکت و هم مدیران مربوطه ممکن است محکوم شوند.

---

### **۴. مرجع رسیدگی**
- **مسئولیت مدنی**:
- در **دادگاه‌های حقوقی** (شعبه حقوقی دادگاه عمومی یا دادگاه‌های تخصصی مانند دادگاه تجارت) رسیدگی می‌شود.
- دعوا توسط **زیان‌دیده** (مثلاً بستانکار، سهامدار یا مشتری) مطرح می‌شود.

- **مسئولیت کیفری**:
- در **دادگاه‌های کیفری** (شعبه کیفری دادگاه عمومی یا دادگاه‌های ویژه مانند دادگاه انقلاب) رسیدگی می‌شود.
- پرونده توسط **دادستان** یا **شاکی خصوصی** (در جرایم قابل گذشت) مطرح می‌شود.

---

### **۵. آثار و مجازات‌ها**
- **مسئولیت مدنی**:
- **جبران خسارت** (پرداخت غرامت، بازگرداندن وضعیت به حالت قبل).
- ممکن است شامل **فروپاشی شرکت** (در صورت عدم توانایی پرداخت بدهی‌ها) یا **عزل مدیران** شود.

- **مسئولیت کیفری**:
- **مجازات‌های شرکت**:
- جریمه نقدی.
- انحلال شرکت (در موارد شدید).
- ممنوعیت از فعالیت در برخی حوزه‌ها.
- **مجازات‌های فردی** (برای مدیران یا کارکنان):
- حبس.
- جریمه نقدی.
- محرومیت از حقوق اجتماعی (مثلاً ممنوعیت مدیریت شرکت‌ها).
- شلاق یا مجازات‌های تکمیلی (در برخی جرایم).

---

### **۶. رابطه بین مسئولیت مدنی و کیفری**
- در برخی موارد، یک عمل می‌تواند هم **مسئولیت مدنی** و هم **مسئولیت کیفری** ایجاد کند.
- مثال: اگر شرکتی با تقلب در گزارش‌های مالی، هم خسارتی به سهامداران وارد کند (مسئولیت مدنی) و هم جرم کلاهبرداری مرتکب شود (مسئولیت کیفری).
- **اصل استقلال مسئولیت‌ها**: رسیدگی به مسئولیت مدنی و کیفری به صورت جداگانه انجام می‌شود، اما ممکن است دادگاه کیفری در حکم خود به جبران خسارت نیز حکم دهد (ماده ۱۴ قانون آیین دادرسی کیفری).

---

### **۷. مثال‌های عملی**
| **موضوع** | **مسئولیت مدنی** | **مسئولیت کیفری** |
|--------------------------|--------------------------------------------|--------------------------------------------|
| **تولید محصول معیوب** | پرداخت خسارت به مصرف‌کننده | اگر عمدی باشد، ممکن است جرم محسوب شود. |
| **تخلف مالی** | جبران خسارت سهامداران | حبس یا جریمه برای مدیران (کلاهبرداری). |
| **عدم پرداخت حقوق** | پرداخت حقوق و خسارت تأخیر | جرم عدم پرداخت حقوق (ماده ۱۷۱ قانون کار). |

---

### **نکات مهم در حقوق ایران**
1. **مسئولیت مدیران**:
- مدیران شرکت‌ها در قبال تخلف از وظایف قانونی خود (مثلاً ماده ۱۴۲ قانون تجارت) ممکن است هم مسئولیت مدنی و هم کیفری داشته باشند.
2. **شرکت‌های دولتی**:
- در شرکت‌های دولتی، مسئولیت کیفری ممکن است شامل مجازات‌های سنگین‌تری برای مدیران شود.
3. **جرایم محیط‌زیستی**:
- شرکت‌هایی که باعث آلودگی محیط‌زیست شوند، هم مسئولیت مدنی (جبران خسارت) و هم مسئولیت کیفری (جریمه یا انحلال) دارند.

---

### **نتیجه‌گیری**
- **مسئولیت مدنی** بیشتر به **جبران خسارت** مربوط می‌شود و در دادگاه‌های حقوقی پیگیری می‌شود.
- **مسئولیت کیفری** به **مجازات جرم** مربوط است و در دادگاه‌های کیفری رسیدگی می‌شود.
- در برخی موارد، یک عمل می‌تواند همزمان هر دو نوع مسئولیت را ایجاد کند.

اگر نیاز به جزئیات بیشتر در مورد یک مورد خاص دارید، می‌توانید مثالی مطرح کنید تا توضیحات دقیق‌تری ارائه شود.